20134480_1402541199827400_5940594_n

رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دووجەنگی جیهانی ..تا ئەمڕۆ

ڕ.شۆرش كەمال
جەنگی جیهانی یەكەم سەرەتایەك بوو بو دابەشكردنی زۆرێك لە ولاتان بەتایبەت ولاتانی عەرەبی و موسڵمان نشین، گەر سەرنجێك بدەین لە نەخشە كۆنەكان بەر لە دووسەدە لەمەو بەر بەرونی ئەو ڕاستیەمان بو دەردەكەوێت، دیارترین نەخشەو پلانێك بۆ دابەش بوون بریتییە لە نەخشە هاوبەشەكەی نێوان -بەریتانیا و فەرەنسا- بە نیازی دابەشكردنێكی هاوسەنگ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ ئەو مەبەستەش چەندین پلانی سیاسیان بۆ داڕشتووە، هەرچەندە لەسەرەتاوە زۆر ئەو پلانە نهێنی و نادیار بوو بەڵام لەدوای جەنگ نەخشەرێگاكانیان ئاشكرابوو ، نزیكەی یەك سەدە لە ئاڵۆزی و شەڕ و دابەش بوونی سنورەكان لەنێو یەكدا رۆژ دوای رۆژ بەشێكی پلانەكەی ئاشكراكرد.
هاتنی جەنگی جیهانی دووەم و ڕیكەوتنی سایكس بیكو لەساڵی 1916 هیچ نهێنی و شەرمێكی بۆ وڵاتانی تری داگیركەر نەهێشتەوە بۆ بەرگریكردن لە بەرژەوەندیەكانیان، ئەوەو داڕشتنەوە نوێیەی وڵاتانی رۆژئاواو ئیمپراتۆریەتە ئەوەروپییەكان سەپانیان بەسەر ناوچەكە بووە واقیع –راستی- پاشان هەموو ئەم رێكەوتنانە بوونە بنەمای رێكەوتن و ڕویەكی یاسایی نێودەوڵەتییان وەرگرت.
هەموو ئەو وڵاتە نوێیانەی هاتنەنێو نەخشەی جیهان لەدوای جەنگ بەیاساو رێسا نێودەوڵەتییەكان لەژێر دەقێكی دیاریكراو وەك دەوڵەت دانیان پێدانراوە و ڕاستەوخۆش بەپشكی یەكێك لە زلهێزان و براوەكانی شەری دووەمی جیهانی سنوریان بۆ دیاریكراوە و بوونەتە كیان-قەوارە-یەكی سیاسی لە ناوچەكە هەرلەو چوارچێوەیەشدا هەریەكە لە “عێراق و رۆژهەڵاتی ئەردەن و فەلەستین” درایە بەریتانیا و “سوریاو لوبنان” بووە پشكی فەرەنسا بۆ ئەو مەبەستەش “كتێبی سپی چەرچل” لە ساڵی 1920 دەرچوو تەواوی بەرەنجام و رونكردنەوەكانیشی دیاریكردووە كە دەرەنجامی”شەش ساڵ” كاركلردن و كۆبوونەوەو رێكەوتنی وڵاتە سەركەوتووەكانی جەنگی جیهانییە هەرلەو كاتەدا (عێبە الامم) دانی نا ئینتیدابی ناوچە دیاریكراوەكان ، بەمەبەستی ڕازیكردنی “ئەتا تورك” چەرچل وازی هێنا لە هەرێمی سوریای باكور بۆ توركیای نوێ لەبەرامبەر پێدانی چەند ناوچەیەك بە “یۆنان” ئەوەش بۆ ڕاستكردنەوەی ئەو پەیمانە بوو كە درابووە یۆنان، ولاتی میسر كەوتە ژێر دەستی ئینتیدابی بەریتانیا، فەرەنساش لەبەرامبەردا پشكی مەغریب كەوتە دەست.
شۆرشی وڵاتانی عەرەبی لە باكوری ئەفریقیاو نەتەوەگەری (ناسۆنالیزمی)عەرەبی هێزی (عروبە) یان دەخواز بۆ سەربەخۆیی بەڵام سیستمی دەسەلات بە هاوكاری دەستەڵاتی سیاسی پاشایەتی و هێزیی كودەتایی و لیبراڵی بەردەوام لەبەرەی دەستەڵات بوون نەوەك گەل هەرئەوەوش بووەتە هۆكاری مانەوەی دیكتاتۆرەكان لەدەستەڵات بۆماوەیكی دوورودرێژ چونكە گرێ بەستێكی ڕستەقینەی سیاسی نییە لەو وڵاتانە تابتوانێت بە پایەكانی دیموكراتی و هەڵبژاردنەكان قەیران و كێشەكان یەكلایی بكاتەوە بەڵكو ئەوە تەنها گرێ بەست و دەرەنجامەكانی سایكس بیكۆن دیاری دەكەن كێ لە دەستەڵات دەبێت و كێ جێی دێڵێت.
ڕوداوەكانی ئەم دواییانەی بەهاری عەرەبی شایەتی ئەو ڕاستیانەن هیچ كات وڵاتانی زلهێز و ئیستیعمار یان ئینتیدابی پێشوو نایەوێت دەست لەو پشكانەی خۆی لەناوچەكە هەڵبگرێ و تاهەنوكەش هەروا بیردەكەنەوە، گەر سەرنج بدەینە عێراق و ئەردەن و كەنداو بەبێ رێك كەوتنی پێش وەختە لەگەڵ بەریتانیا ئەمریكای گەورە زلهێزی ئەمرۆ ناتوانێت تاك لایەنانە بڕیاربدات لە بارەیەوە چونكە ئەو تێدەگات لە و ڕێكەوتن و گرێ بەستانەی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی خولقاندوویەتی هەر بۆیەش”جۆرج بۆشی باوك” و”جۆرج بۆشی كوڕ” هەردوكیان لە كێشەی عێلراقی سەدام مۆڵەتیان لە بەریتانیا وەرگرت گەرچی “تۆنی بلێر” زۆر بە سەختی “پەرلەمانی بەریتانیا”ی قایل كردو دواتریش روبەروی ڕەخنەبوویەوە لەوەی زانیاری درۆی لەبارەی بوونی چەكی كیمیاوی لە عێراق داوەتە پەرلەمان بەڵام دواجار بەبێ بەریتانیا ئەمریكا نەیدەتوانی لە عێراق بدات و دەستەڵاتی سەدام بروخێنێت.
ئەم هاوسەنگییە بۆ “سوریا”ش بە هەمان شێوەیە هەریەكە “ئەمریكا ، روسیا” بەبێ گەڕانەوە بۆ فەرەنسا تائێستا هیچ كارێكی سەربەخۆیان ئەنجام نەداوە تەواوی هێرشی هاوپەیمانان و روسیا بۆ سوریا بەبێ هەمەهەنگی فەرەنسا نەكراوە، بۆ هەر لە سنوردەرچونێكیش فەرەنسا چەندجارێك هۆشیاری داوە.
بۆ -میسر-یش بە هەمان شێوە بوو شۆرش بوو بە هەڵبژاردن و سندوقی دەنگدان و دیموكراسی بەڵام بە كودەتا بارودۆخەكە لە سیستمی دەستاودەستی دەستەڵاتەوە گۆردرا بو سیستمی پشتگیری زلهێزان بۆ دەستەڵاتی هێزی سەربازی و ئەفسەرەنی سوپا گەر بە كودەتاشبێت.
بەڵام ئەمە ناكاتە ئەوەی گۆڕانكاری و پەوەنخوازی سیستمی دابەشبووی”سایكس بیكۆ” هەتا سەر بمێنێت چوونكە لە ئێستادا پاوانی هێز لە جیهان گۆرانكاری بەسەردا هاتووەو روسیاو ئێران و چین بە هاوكاری هێزی تری ئیقلیمی-ناوچەیی- لە گۆرەپانەكەدا سەیان هەڵداوەو ئیتر كاتی ئاوە هاتووە بە پاوانی هێزی نوێ جارێكیتر نەخشەی ناوچەكە گۆڕانكاریان بەسەردابێت و كۆمەڵگای نێودەولەتیش رێوشوێن و بنەماو یاسای نوێ دارێژێتەوە بە جۆرێك بێت لەگەڵ واقیعی ناوچەكە بگونجێت گەرنا ململانەی نێودەوڵەتی و زلهێزانی دونیا بەجۆرێك لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست چربووەتەوە ترس لە هەڵگیرسانی جەنگێكی تری جیهانی هەیە.

بابەتی دواتر

5675675675

پەرلەمان دەنگدانی بۆ كاندیدانی كۆمسیۆنی هەڵبژاردنەكان كرد

  ئەمڕۆ دوو شەممە، ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق 9 كاندیدی بۆ ئەندامانی نوێی كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی …

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *