21744713_1453511744730345_830596982_n

دروستبوونی عێراق .. هەژمونی هاوبەشی بەریتانی ئەمریکی!!

ئا: شۆرش کەمال
بەریتانیا وەک خاوەن پشکی هەندێک لە وڵاتانی “شریتی نەوت”ی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدرێژایی سەدەی ڕابردوو کۆڵی لە دەستکەوتەکانی خۆی لە ناوچەکە نەداوە بەتایبەت لەدوای “سایکس بیکۆ” و شەرعییەتدان بەو ڕێکەوتنامانەی وڵاتانی براوەی جەنگ…عێراق یەکێک بووە لەو پشکە پڕسامانە نەوتییەی بۆ بەرژەوەندی بەریتانیا گرنگبووە هەر بۆیەش جێگەی سازش نەبووە لە تەواوی ڕوداوەکانی سەدەی ڕابردوو، هیچ شۆرش و کودەتایەکیش لە عێراق بەبێ ڕزامەندی بەریتانیا و نوێنەری لە عێراق سەرکەوتوو نەبووە.. ئەوە کارگێڕە ناوخۆییەکان بوون لە پۆستی شانشینی و کۆماری و سەربازی و کودەتایی بریکاری حکومەتی بەریتانیابوون و هێزەکانی بەریتانیاش هاوکاری حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانیانکردووە بۆ سەرکوتکردنی شۆرشەکان لە پێناو مانەوەی بەرژەوەندی بەریتانیا.
دواین گۆڕانکاریەکانی 2003 دیسان ئەو ڕاستیەیان سەلماند ئەمریکا بەبێ ڕزامەندی بەریتانیا نەیتوانی هێرشبکاتە سەرعێراق بۆ لادانی “سەدام حسێن” لە پۆستی سەرۆکایەتی هەر بۆیە هەردوو “جۆرج بۆشی باوک و کوڕ” هەوڵی ڕزامەندی بەریتانیایاندا و “تۆنی بلێر” ڕۆڵی گەورەی بینی لە ڕازیکردنی بەریتانیا بۆ هاوپەیمانێتی ئەمریکا هەرچەندە فەرەنسا و ڕوسیا و چین ناڕازیش بوون…ئەم هاوکێشەیەیە بۆ ئێستەی “سوریا”ش بە هەمان شێوەیە هیچکام لە وڵاتانی وەک ڕوسیاو ئەمریکا بەبێ ڕزامەندی فەرەنسا نەیانتوانی هێزبەرنە نێو سوریا چونکە سوریاش لە رێکەوتنی”سایکس بیکۆ” بەپشکی فەرەنسا دیاریکراوە.
لە ئێستای گۆڕانکاریەکانیش هێشتا بەریتانیا ڕۆڵ و قسەی کاریگەرترینە لە هەرگۆڕانکای و نەخشەیەکی نوێ و تا ئێستاش ڕزامەندی نەداوە لە دابەشبوونی خاکی عێراق و ئەو بابەتە وەک هێڵی سورو ترسناک ئاماژە پێدەکات.
هەڵوێستی بەریتانیا بەرامبەر پرسی “ڕیفراندۆمی هەرێمی کوردستان” تا ئێستاش هەڵوێستێکی نەرێنییە هەرچەندە ئەمریکاش بۆ ئەمپرسە بەرژەوەندی خۆی هەیە بەڵام پێدەچێت بەبێ بڕیارو ڕزامەندی بەریتانیا هیچ هەنگاوێک نەنێت بە بیانوی پاراستنی یەکپارچەیی خاکی عێراق بەرژەوەندیەکانی بەریتانیا ئەمریکا لە عێراق هاوبەشن گەر بڕیارو هەڵوێستێکی نوێش بێتە پێشەوە دیسانەوە ئەم دوولایەنە دوو هاوبەش و خاوەن بەرژەوەندی گەورەن لە ناوچەکە…گەر سەیری ڕوداوەکانی ڕابردوی عێراق بکەین لە سەرەتای دامەزراندنیەوەوە زۆر بە ئاشکرا بەرژەوەندیە بەریتانییەکان دەبینینەوە.
دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق:
لە کۆنگرەی (قاهیرە) لە ساڵی 1921 دوای داگیرکاری بەریتانی بۆ رۆژهەڵاتی ناوەراست بریاری لەسەردراوە بۆ جیاکردنەوەی لە دوای دابەشکردنی وڵاتانی ژێردەستەڵاتی عوسمانی، ئەمەش ڕاستەوخۆدوای ڕاپەڕینی هۆزەکانی عێراق دێت لە ساڵی 1920ی سەدەی ڕابردوو.. بڕیاری دامەزراندنی دەوڵەتی (شانشینی عێراق) درا بۆ ئەو مەبەستەش ئەنجومەنی دامەزراندن بەسەرۆکایەتی (عەبدولڕەحمان نەقیب) لە بەغدا دامەزرا کاری ئەنجومەنەکەش بریتی بووە لە دامەزراندنی کەسێک بۆ بۆستی -شانشینی- ئەمکارەش بە ڕاوێژ لەگەڵ کەسانی لایەنگرو هاوسۆز و ناودارو گەورەی هەرسێ ویلایەتی( بەغدا ، موسڵ، بەسرە) بوو بۆجیاکردنەوەی لە (ئەستانبول) بەو پێیەی ئەو سێ ویلایەتە کەسانی دیارو رۆشنبیر و سەربازی پێشوی دەولەتی عوسمانی تێدابوون بۆ کاری بەڕبَوەبردن ئەو کەسایەتیانە ئەزموونیان هەبووە لە دەوڵەتی عوسمانی و دەوڵەتداری و لایەنگری جیابوونەوەو سەربەخۆیی بوون یان بەجۆرێک لە پەیوەندی هاوسۆزی و ڕێکخراوە نهێنیەکان ئەندامبوون و لە داڕشتنەوەی (دەستوری عێراق) بەشداربوون.
لە ڕۆژی 23 ی ئابی ساڵی 1921 (ئەمیر فەیسەڵ کوڕی حەسەن) هەڵبژێردرا بە پادشای عێراق، دەوڵەتی شانشینی عێراق لەسەر ئاستی هەرسێ ویلایەتی عوسمانی پێشوو موسڵ و بەغدا و بەسرە دروستکرا، دیاریکردنی ئەم پێکهاتەیە لە ڕوی جوگرافی و کۆمەڵایەتییە جۆرێک لە گەڕانەوە بوو بۆ سەردەمی (بابل) ی کە پایتەختەکەی بابل بوو یان دەوڵەتی (غەساسنە و مەنازیرە و سەردەمی ئیسلام) دواتر ئەم پێگە جوگرافی و کۆمەڵایەتییە ناوی لێنرا(عێراق).
دەوڵەتێکی -شانشین-ی بۆ یەکەمجار بەناوی “عێراق” لەم سنورە جوگرافی و کۆمەڵایەتیە نوێیە دروستکرا، هەرچەندە لەوکاتەدا نەیارانی ئەو دەوڵەتەش زۆربوون و خوازیارو ڕزامەند نەبوون بۆ دروستکردنی دەوڵەتێکی لەو جۆرەو جیاکردنەوەی لە “دەوڵەتی عوسمانی” بەڵام ئەوە بریاری وڵاتە زلهێزو داگیرکارە براوەکانی جەنگی جیهانی بوو بە پشت بەستن بە سیستمی نوێی نیو دەوڵەتی و بەرژەوەندی وڵاتانی داگیرکار- ئیستعمار.

لایەنە ناڕازیەکانی دروستبوونی ئەم دەوڵەتە:
-باڵی شۆرشی گەورەی عەرەبی نارازی بە جیاکردنەوەی ویلایەتە عەرەبیەکان ئەمانە دژی ڕێکەوتنی –سایکس بیکۆ- بوون .
-هەندیک لە ئەمیرەکانی ویلایەتی (بەسرە) کە هاوسۆزبوون لەگەڵ ویلایەت وەک ئەمیرەکانی ئیمارەتی سەماوەو ناسریە و هۆزەکانی – سەعدون- و ئیمارەتی عەمارە ئیمارەتی موحەمەرە “عەرەبستان” کە- شێخ خوزعەل کەعبی- پێشەوایەتی دەکرد.. دواتر لە کەناروەکانی رۆژهەڵاتەوە خرانە سەر ئێران ، تا ماوەیەک ئیدارەسەربەخۆی خۆیانیان هەبوو بەڵام مەندوبەکانی سامی –بەریتانی – (بێرسی کوکس) لە 13 ئۆگەستی 1923 ڕیگەیاندان لەروی سیاسی و ئیداریەوە سەربەخۆبن لەوکاتە ناسکەدا تا کێشەنەنێنەوە بەڵام دواتر خرانە سەر مەملەکەتی ئێران و سعودی.

عێراق لە قۆناغی یەکەم:
لەهەردوو سەردەمی مەلیک فەیسەڵ – یەکەم و مەلیک غازی-یەکەم قۆناغی دامەزراندن و تموحی بوو بۆ جێگرتنەوەی خەلافەتی عوسمانی و گواستنەوەی ناوەندی خەلافەت لە ئەستانبول – لەوە بۆ بەغدا هەروەک سەردەمانی پێشوو لە لایەکی تر ئەو ململانە دورودرێژەی نێوان بنەماڵەکەیان و – عەلەلەوی-یەکان لە میسر و بنەماڵەی شانشینی سعودی لە –حیجاز- هەبوو.
شا فەیسەڵی یەکەم بێلایەنی خۆی لە سیاسەتی ناوخۆ و دەرەوە بەرامبەر ئینگلیز ڕاگەیاند لەنێوان ساڵانی 1933 بۆ 1939 خۆی وەک کەسێکی نیشتمانپەروەر دەناساند.
لەساڵی 1949 “ڕشید عالی گەیلانی پاشا” بانگەشەی دژ بە ئینگلیزەکانی ڕاگەیاند و ڕۆڵی کاریگەری هەبوو لەسەر شەقامی عێراقی ئەوکات و دەیویست بێلایەنبێت لە جەنگی جیهانی دووەم هەربۆیەش ئینگلیزەکان-بریتانیا- سوپای جوڵاندو کۆتایی بە دەستەڵاتی هێنا ئەمەش لە ستراتیژی جەنگی دووەمی جیهانی بوو لە ناوچەکە.

عێراق لە قۆناغی دووەم:
دەوڵەتی دووەمی عێراق، دوای کشانەوەی هێزەکانی بەریتانیا لەناوچەکە هێزەکانی بەریتانیا “نوری سەعید”ی وەک وەزارەتی نوێ دامەزراند چونکە ناوبراو جێگەی متمانەی ئینگلیزەکان بوو بۆ پاراستنی “وەسی” ئەمیر-عەبدول ئیلا هاشمی- بۆ ئەو مەبەستەش پشتگیری تەواوی لەلایەن بەریتانیەکانەوەکرا.
هەڵوێستی گەلی عێراق وەک هەمو وڵاتانی تری عەرەبی و موسڵمانی تری ناوچەکە بەرامبەر دروستکردنی دەوڵەتی”ئیسرائیل” لەسەر خاکی فەلەستین لە ساڵی 1948 بووە هۆی بەرپەرچدانەوەی بەرژەوەندیەکانی بەریتانیا لە ناوخۆدا و بەرژەوەندیەکانی دەستەڵات کەوتنەبەردەم هەڕشەی خەڵک و زۆرێک لە حیزب و لایەنەسیاسیەکانیش ئەم هەلەیان بە پشتیوانی هێزەدەرەکییەکان بۆخۆیان قۆزتەوەو ڕپەڕین و شۆرش و کودەتا دەستیپێکردوە دیارترینیان کودەتاکەی”بەکر سدقی” 1936 و شۆرشی “رەشید عالی گەیلانی دژی بەریتانیا لە 1941 و شۆرشی شێخ مەحمودی حەفید لە کوردستان دژی ئینگلیز ..هەموو شۆرش و کودەتاکان دژ بە سیاسەتی حکومەت و وەزارەتەکان بوون بەدور لە کاروبارو دەستەڵاتی پاشایەتی تا هاتنی بزوتنەوەی 14 ی تەموزی ساڵی 1958 بە ڕابەرایەتی ڕیکخراوی سەرکردەی ئەفسەرانی ئازاد و بەسەرکردایەتی”عەبدولکەریم قاسم” و جێ بەجێکردنی “عەقید عەبدولسەلام عارف” کودەتایانکردو رژێمی پاشایەتیان لە عێراق روخاندو سیستمی “کۆماری عێراق” یان دامەزراند و پاڵپشتی خۆیان بۆ شیوعیەت دوپاتکردەوە لەبەرامبەریشدا دژایەتی سەختی باڵێ ئیسلامیان لە “موسڵ” بەسەرکردایەتی “شێخ سەواف” لەلایەک و گەلی کوردستان و “بزووتنەوەی کوردی” لەلایەکیترکردەوە بەڵام ئەم دەستەڵاتە جێگەی قبوڵ ومتمانەی ئینگلیزەکان نەبوون بۆیە هەرزوو کۆتای بە دەستەڵاتیانهێنرا لە سەرەتای شەستەکانەوە چاوەرێی گۆرانکاریەکی گەورە لە عێراقدا دەکراو ململانێیەکی قورس لە نێوان باڵی ئیسلامی‌و باڵی چەپ‌و شیوعییەکاندا هەبوو تا ئەوکاتەی کە شیوعییەکان لە 14 ی یۆلیۆ لە ساڵی 1958ز کودەتای سەربازی لە لایەن عەبدولکەریم قاسمەوە ئەنجامدرا.. شیوعییەکان لەدەوری کۆبوونەوە بارودۆخی سیاسی عێراق گۆراو جەنگێکی نابەرامبەر دروستبوو بەسەرکردایەتی جەنراڵێکی سوپا لە کودەتاچییەکان‌و خەڵکی ئەو شارانەی موسڵ‌و دەوروبەرەوە بەرامبەر بە سەرکردە سەربازیەکان کە کودەتایان کردبوو ئەمەش بووە مایەی روودانی قەسابخانەیەکی گەورە کە بریار بوو ێەوافی تێدابکوژرێت ‌و مەبەست لە هەڵگیرسانی ئەم شەرەش لێدانی باڵی ئیسلامی بوو ئەم هەواڵەش بە راگەیاندن‌و ئێزگە عەرەبییەکانی ئەوکاتدا بڵاوبووەوە کە سەواف لەو رووبەرووبوونەوەیەدا کوژاراوە بەڵام ئەم هەواڵە راست نەبوو پاش دوو رۆژ دوای روداوەکە ێەواف بەرەو شام بە شێوەیەکی نهێنی هەڵهات..دوای هاتنی بەعسییەکانیش بۆ دەستەڵات ێەواف هەر بە دەربەدەری مایەوە.

کودەتای 17-ی تەموز:
بەکودەتایەکی سەربازی لە رۆژی 17ی تەموزی ساڵی 1968 و بەسەرکردایەتی “ئەحمەد حەسەن بەکر” وەک سەرۆکی حیزب و “سەدام حسێن” وەک سەرۆکی دەزگای هەواڵگری حیزب بەعسیەکان کودەتایانکردو دەستەڵاتیان لە عێراق گرتەدەست، لە ساڵی 1979 سەدام حسێن بەفەرمی بووە سەرۆکی ئەنجومەنی شۆرش و سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران و ئەمینداری گشتی حیزبی بەعس لەو ماوەیەدا پەیوەندیەکانی بەریتانیا عێراق بەباشی دەڕۆیشتن.. ساڵی 1980 جەنگی عێراق –ئێران دەستیپێکرد تا1988 بۆماوەی (8) ساڵ بەردەوام بوو تا لە ساڵی 1990 سوپای عێراق هێرشی کردە سەر وڵاتی کۆیت و داگیریکرد چونکە کۆیت لێدانی بەرژەوەندی بەریتانیابوو لەناوچەکە.. ئەمەش بووە هۆی جەنگی کەنداوی یەک و دوو.. عێراق لە هەردووجەنگەکە دۆڕا دواتر لە ساڵی 2003 ئەمریکا بە هاوکاری هاوپەیمانانی و بەتایبەتی –بەریتانیا- دەستەڵاتی سەم حسێن ی کۆتاییپێهێنا.
سوپای عێراق هەڵوەشایەوە.. دامودەزگاکانی حیزبی بەعس کۆتاییان پێهات، حاکمی مەدەنی ئەمریکی “بریمەر” بۆ ماوەیەک دەستەڵاتیگرتەدەست “پۆلیسی فیدراڵی، دەستەڵاتی پێدرا ، سوپای عێراق”یش هەڵوەشایەوە ..

 

هێزی ئەمریکی و بەریتانیەکان و هاوپەیمانان مەشقیان بە پۆلیسی فیدڕاڵیکرد هاوپەیمانان و ئەمریکا دوای دەستاو دەستی دەستەڵات و ئەنجومەنی سەرۆکایەتی عێراق و هەڵبژاردنەکانی پەرلەمان کشانەوە..

 

بەڵام زۆری نەبرد عێراق کەوتەوە ململانەی حیزبی و تائیفی و فشاری هێزە ئیقلیمییەکان و فشاری میلشیاکان لە ئێستادا رۆژدوای رۆژ لە ئەگەری چاوەڕوانکراودای خراپدایە بەتایبەت دوای قورس بوونەوەی ململانەی نێوان گروپە شیعەکان و هاتنی داعش و شەڕو وێرانکاریەکان و هاتنەناوەوەی هێزی ئیقلیمی و “تموحی نەوت” و بەرژەوەندی ئابوری زلهێزان و قوڵبوونەوەی قەیرانەکانی نێوان هەرێم و بەغدا و ئەگەرەکانی ڕیفراندۆم و جیابوونەوەی هەرێم و ناوچە سونیەکان و فشارەنێوخۆییەکانی تری عێراق هەموو ئەمانە کۆمەڵێک زەنگی گۆڕانکاری تری گەورەن لە داهاتووی عێراق و ناوچەکە.

بابەتی دواتر

5675675675

پەرلەمان دەنگدانی بۆ كاندیدانی كۆمسیۆنی هەڵبژاردنەكان كرد

  ئەمڕۆ دوو شەممە، ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق 9 كاندیدی بۆ ئەندامانی نوێی كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی …

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *