24135486_1519543414793844_774991508_n

مێژووی سەرهەڵدانی تیرۆر لە جیهاندا
فەڕەنسا بە دامەزرێنەری تیرۆری نوێ دەستنیشان دەكرێت

و.شۆرش كەمال

“جیرار شالیاند و وارنۆ بلان” مێژوونوسی گەورە پێیوایە توندڕەوی بەر لە مێژوو بوونی هەبووە ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین درێژكراوەی ڕابردووە.

زۆرێك لێكۆڵەرەوان‌و سیاسیەكان پێیانوایە “تیرۆر” كێشەی سەرەكی ئەم سەردەمەیە، هەندێكیش پێیانوایە سەرهەڵدانی تیرۆر تەنها دیاردەیەكی نوێیەو لە سەردەمانی كۆنیشدا تەنها ناوبەناو ڕویدابێ، بەڵام مێژوونوسی گەورەی فەڕەنسی بەپێچەوانەی ئەم تێڕوانیینەوەیەو دەڵێ: توندڕەوی هەر لە كۆنەوە هەبووەو زادەی ئەم سات و سەردەمانەنییەو مێژووی تیرۆر بەدرێژایی مێژووی مرۆڤ لە هەمووسات‌و كاتەكان هەربوونی هەبووە.

“جیرار” مێژووزانی گەورەی فەرەنسا بەهاوكاری هەشت مێژوونوس و لێكۆلەری كۆمەڵایەتیتر لەژێر ناونیشانی “مێژووی توندوتیژی لە دۆسیەی پێش مێژوو تا داعش” كتێبێكی گەورەیان نوسیوە لە قەبارەی (800) لاپەڕەدا، ئەم كارە بە دەستەوجەمعی كراوە و مێژووی مرۆڤ لەسەرزەوی و كاری ناوازەو رێكخراویی توندڕەوی لەسەر ئاستی هەمووجیهان خراوەتەڕوو.

فەلەستین..
لێكۆڵەرەوان پێیانوایە یەكەمین ناوچە “توندڕەوی رێكخراوەی”ی ناسیبێت لە مێژوو خاكی فەلەستین بووە كە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی یەكەمی زاینی كاتێك كۆمەڵێكی بچوكی “یەهودی” بەناوی (زیلۆن – گیلۆن) داوای سەربەخۆییانكرد لە ساڵی (6)ی زاینی و ئەم كۆمەڵەیە بەشێوەیەكی ڕێكخراوەیی كارەكانی خۆیانیان دەكرد لەدژی دەسەڵاتی ڕۆما هەڵگەڕابوونەوەە،” ڕۆما” لەبەرامبەردا بەزمانی ئاگرو ئاسن وەڵامیدانەوەو زۆر بەدڕندانە پەلاماریدان و نزیكەی(2000) كەسی لێ لەخاچ دان ئەم ڕەفتارەی ڕۆمەكان هاوڵاتیان و لایەنگرانی ئەو گروپەی توشی شۆك كردو ئیتر كەس نەیدەوێرا لە ڕۆمەكان هەڵگەڕێتەوە. ئەم تۆقاندنە بەیەكەمین تۆقاندن هەژماركراوە لەو كتێبەدا.

24205078_1519542164793969_92598376_n

سیستمی پادشایەتی..
لەسەردەمی ناوەڕاست كۆمەڵێك – تائیفەیەكی “ئیسماعیلی” نزاری رۆژهەڵاتی سەریان هەڵدا لای رڕۆژئاواییەكان بە” الحشاشین” دەناسرێن بارەگایان لە ئێران و سوریا هەبووە، ئەم كۆمەڵەیە پاڵنەری “سیاسی ، ئاینی” لە پشتیانەوە هەبووەو سەركردەیەكی دیاریان هەبووە سەرپەرشتی كارو چالاكییەكانی كردوون بە ناوی “حەسەن ئەلسەباح” هیچكات سڵیان نەكردووەتەوە لە هێرش و كوشتن و تیرۆركردن بەزۆر خەڵكی هەژارو بێدەستەڵاتیان ناچاركردووە بۆ گوێ ڕایەڵی لەفەرمانەكانیان هەركەس و كۆمەڵێك لەبەردەم سیاسەتەكانیان ڕێگربووبێت لەناویانبردووە.

لەدیارترین كارەكانی ئەم كۆمەڵەیە “تیرۆری سیاسی” بووە و سییستمی مەلیكیان لەڕێگەی تیرۆركردنەوەگرتووەتەدەست وەك ئەوەی وەزیری یەكەمی دووهەم سوڵتانی سلجوقی “ئەلب ئەرسەلان” كرا، لێكۆڵەران پێیانوایە ئەمە دیارترین كرداری تیرۆری سیاسی سەدەكانی ڕابردوو بووە.

24133744_1519542311460621_95734703_n

تیرۆری بەكۆمەڵ..
ئەم جۆرەی تیرۆر و تۆقاندن لە لایەن كۆمەڵێك سەربازی بێشومار ئەنجام دەدرێت بۆسەر گەلانێك و داگیری دەكەن تۆقێنەران لەم هێرشانەیاندا هەموو جۆرێكی كوشتن و بڕین بەكاردێنن بۆ ترس خستنە نێودڵی خەڵك، دیارترین كۆمەڵی لەم جۆرە لە مێژوودا “جەنگیزخان”ی مەنگۆلی بووە.

بەڵام تەیمورخانی لەنگ لە ڕووی دڕندایەتی وەك كەسی ژمارەیەكی بێ ڕكابەر دەبینرێت بەكەللەسەری بڕاوی سەرۆك هۆزەكان و سەركردەی ئەو نەتەوانەی داگیریكردبوون هەرەمی دروست دەكرد، فەرمانی دەكرد سەربازەكانی كەللەسەرەكانی بۆكۆكەنەوە.

دەگێرنەوە كاتێك بەغدای داگیركردو شارەكەی وێرانكردو ماڵەكانی سوتاندن دەیان هەزار خەڵكی شاری بەغدای كوشت فەرمانیكرد هەموو سەربازێك دەبێت دوو كەلەسەری بۆ بهێنێت وەك دەوترێت (100،000) كەس تەنها لەیەك رۆژدا كوژران، جگە لەو هەموو خەڵكەیتر لەكاتی ڕوبەڕوبوونەوە یان گەمارۆ مردن یا لەترسا خۆیان هەڵدایە نێو ڕووبارەوەو خنكان، بەڵام لێكۆڵەرەوان لەم كتێبەدا پێیانوایە “ئەوروپا” دوور بووبێت لە تۆقاندن و توندڕەوی تا شەڕی “سی ساڵ”ی سەدەی (17) دوای ئەوەی شەڕ دروستبوو لە شاری “شاتیۆن سورسون” ماركیز دۆ سۆردیس دەستیگرت بەسەر شارەكەدا.. ئیتر كوشتاری گەورەو بێشومار ڕوویدا زۆرینەی دیلەكانیشی لەسێدارە دا تاوەكو ماوەیەكی زۆر لاشەی كوژراوەكانی لەنێو شارەكە هەڵواسی بوو ئەم كارەی بۆ تۆقاندنی نەیارەكانیكرد لە ناوچەكە، مێژوونوسەكان دەڵێن بەهۆی ئەو ترساندنەوە خەڵكی بەلێشاو لەوناوچانە ڕایان دەكردوو بەرەو شوێنەكانیتر كۆچیانكرد.

فەرەنسا تیرۆری نوێی دروستكرد.
مێژوونوسان و لێكۆڵەرەوان ڕخنەدەگرن و پێیانوایە فەرەنسا “تیرۆری نوێ”ی دروستكرد، بەپێی ناولێنانی لێكۆڵەرەكان “توندڕەوی دەوڵەت” لە نێوان ساڵەكانی 1793-1794 كە بە شۆرشی فەرەنسا ناسراوە خۆی سەپاندوە وەك “سیستمێكی سیاسی” ئامانجدار دواتر بووەتە سیستمی “سیاسی و ئابوری نوێ”، گەر خوێندنەوەی زیاتری بۆبكرێ دەبینین ئەم سیستمە لە سەدەی بیستەم زیاتر گەشەیكردووەو گۆڕاوە لەگەڵ كاری توندوتیژی سیستمەكە فراوان بووەو دەزگاكانی دەوڵەت وەك ستراتیژ توندوتیژیان بەكار هێناوە.

24172241_1519542931460559_2010170427_n

فەڕەنسیەكان بەكارهێنانی توندوتیژی‌و تۆقاندنیان كردە سیاسەتێك شەرعیەتیان لە “شۆرش” وەرگرت لە پێناو یەكسانی، بەڵام باجەكەی بەشێوەیەكی هەڕەمەكی و نالۆژیكی بوو بەپێی ویستی هەڵسوڕاوانی شۆرش بوو.. لێكۆڵەران دەڵێن: پێویستە ئەوەمان لەبیر نەچێت ئەو دەوڵەتەی لەسەر بنەمای شۆرش دروستبوو داخوازی ئەو هەموو كردەوە توندوتیژە نەبوو بۆ لەناوبردنی دوژمنانی ناوخۆ.

ئەوروپا، بڵاوبوونەوەی توندوتیژی و ئاژاوە..
لە دەوروبەری سەدەی نۆزدەباڵی: “ئاژاوەگێڕی، بوونگەرایی، گەل گەرایی، ماركسیزم، فاشیزم، خۆپەرستی” دروستبوو، توندوتیژی و تۆقاندن هەموو ئەوروپای گرتەوە.

24135486_1519543414793844_774991508_n

لێكۆڵەران پێیانوایە دیارترین هۆكارەكانی بڵاوبوونەوەی “هەژاری” بوو هەردوو پێكهاتەی قوتابیان و پرۆلیتار بەتوندی جەختیان لە باشكردنی بارودۆخی ئابوری و كۆمەڵایەتی دەكردەوە.

لە زۆربەی دەوڵەتانی ئەوروپا ڕێكخراو و كۆمەڵە بەشێوەی دامەزراوەیی دروستبوون فەرەنسا بەتایبەتی ڕوبەڕوی توندوتیژی تاك ببوەوە ئەوەش بەهۆی سیاسەتی ئاژاوەگێڕی‌و ڕقلێبوونەوەی هەژاران بەرامبەر تاكی”سەرمایەدار”ەكان بوو بۆیە تاكی فەرەنسا لەو قۆناغەدا بەردەوام لە نائارامی‌و دڵەڕاوكەدا ژیاوەو بەردەوام ترسی هێرشكردنەسەرو كردەوەی تیرۆرستی هەبووە بەتایبەت لە نێوان ساڵانی 1892-1894دا.

ئەم جموجوڵە “ئیسپانیا و ئیتالیا”شی گرتەوە، ئاژاوەگێڕی سەری هەڵدا بەتایبەتی لەدوای تیرۆركردنی “سەرایڤۆ” كە پێیدەوترێت تیرۆری سەردەم ئەم ڕوداوە بووەهۆی سەرهەڵدانی “جەنگی جیهانی یەكەم ” و دروستبوونی تۆقاندنی دەوڵەت –الارهاب الدول،
لێكۆڵەرەكان سەرهەڵدانی ژمارەیەك بزافیان خستوەتە خانەیەكەوە وەك:” لینینیزم، ستالینیزم، فاشیزم، نازینزم”،دوای سەرهەڵدانی ئەم كۆمەڵانە توندڕەوی بڵاوبووەوەو گەشەیكرد، لە ئیرلەندا لەسەدەی بیست و لە هند كە لەلایەن بەریتانیاوەداگیركرابوو، ئیمپراتۆریەتی عوسمانیش لەدواییەكانی ڕوخانیدا كاری هاوشێوەی بەرامبەر ئەرمەن و مەكدۆنیا كردووە وەك لێكۆڵەرەوەكان دەڵێن.

24203783_1519543234793862_2145912214_n

ئەم كتێبە دەدات لەدەرگای هەموو ئەو توندوتیژیانەی “شۆرشی روسیا” كردوویەتی بەتایبەتیش ئەو هەوڵە تاكلایەنانەی “لینین” وەك تۆقاندن ئەنجامیداوەو پاشانیش بووەتە بنەما بۆكاری “پۆلیس” و بنەمای سیاسەتی سۆڤیەت تا دژی “شۆرش” ببنەوە.

لێكۆڵەران پێیانوایە زۆرێك لە “سیستمی سیاسی” هەمان ئەو ستراتیجەیان هەیە كە “ماوتسی تۆنگ” لە چین و “بۆل بۆت” لە كەمبۆدیا و دواتر كۆریای باكور هەیان بووە.

بزافی ڕزگاری و كاری توندوتیژی..
نوسەران و توێژەرانی ئەم كتێبە وادەبینن لە نیوەی دووەمی سەدەی بیست توندڕەوی بووەتە “چەك” بەدەستی هێزی ڕزگاركەر لە وڵاتانی داگیركراو وەك ئەوەی فەرەنسا لە “جەزائیر” كردی یان كێشەی “ئیسرائیل فەلەستین” یان سەرهەڵدانی كۆمەڵەی “ماینهۆڤ” لە ئەڵمانیا، هەروەها پێیانوایە جەنگی “پارتی زانی” یان ئەو كارانەی هەندێك لە جەنگاوەران دەیكەن لەپێناو “ئازادی” جۆرێكە لە تۆقاندن و ترس و سوكایەتی بەدەستەڵات یان دەستكەوت كەدواتر پشێوی و ئاژاوەی لێ بەرهەمدێت و چوونە نێو قۆناغێكیتری كارەسات و سەرهەڵدانی بارودۆخێكی سیاسی دەبێت لەوناوچەیە یا ئەو وڵاتەی لەوجۆرە جەنگاوەرانەی هەبێت.

24135327_1519543538127165_1895451461_n

لێكۆڵەران پێیانوایە “توندوتیژی دەوڵەت” یان ئەو توندوتیژیەی بەهێز دژی بێهێز دەیكاو تۆقاندنی لاواز دژی بەهێز لە چەند خاڵێكدا هەموویان هاوبەشن گرنگترینیان “بڵاوكردنەوەی نائارامی”یە ئەمجۆرەیان لە ترس ئەو تۆقاندنەیە هەموو توندڕەوێك دەیەوێت بڵاویبكاتەوە جا لەناودەستەڵات بێت یان بەرامبەر ئەولایەنەی شەڕیلەگەڵدەكات، تاكە جیاوازی ئەوەیە توندڕەوی دژی دەوڵەت دەبێتە هۆكاری نائارامی دەستەڵات بەڵام توندڕەوی دەوڵەت دەبێتە مایەی پاراستنی ئارامی دانیشتوان.

لە ئیلاف وەرگیراوە

بابەتی دواتر

kobunawa1

توركمانەكانی كەركوك شەڕ لەسەر پۆستی سەرۆكی ئەنجومەن دەكەن

وتەبێژی حەشدی توركمانی ئاشكرایدەكات، ئێمە وەكو كوتلەی توركمانی داوای پارێزگاری كەركوك دەكەین. عەلی حوسێنی وتەبێژی …

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *