thumb

پانۆڕامای دیموگرافی و سیاسی و ئایینی شاری قودس

سەعد مەلا عەبدوڵڵا گوڵپی

ناوی قودس
ئورشەلیم یان قودس، گرنگیەكی زۆری هەیە لە رووی ئاینی‌و ئابوورییەوەو قورسایی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە لە زمانی عەرەبی بە چەندین ناوی تر ئەناسرێت وەكو (بیت المقدس، القدس الشریف، وأولی القبلتین) لەلای جولەكەش بە رەسمی پێی دەوترێت ئۆرشەلیم.

قودس مێژوویەكی كۆنی هەیەو لە هەندێك سەرچاوە باس لەوە كراوە كە لە دەوروبەری ساڵی ۳۰۰۰ پ.ز بۆ یەكەم جار ژمارەیەك خەڵكی لێ نیشتەجێ بووەو دەتوانین بڵێین ئەوە سەرەتای دوستبونی قودسە.

قودس لە روانگەی ئایینەكانەوە
قودس گرنگییەكی زۆری هەیە بۆ هەرسێ ئایینی جولەكە‌و مەسیحی‌و ئیسلام بەشێوەیەك بۆ جولەكە گرنگییەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوكاتەی پێغەمبەر داود رزگاری دەكات‌و دەیكات بە پایتەختی شانیشیی ئیسرائیل لە دەوروبەری ساڵی 1000 پ.ز و پاشانیش سولەیمانی كوڕی یەكەم پەرستگای جولەكە بونیاد دەنێت.

بەبیروڕای جولەكەكان گەنجینەو سەروەت سامانێكی زۆر لە ژێریدا حەشار دراوە‌و لە هەندێك بەڵگەدا باس لەوە كراوە، لە كاتی هێرشەكانیان هەندێك لە خاچپەرستان ئەم گەنجینەیەیان دۆزیوەتەوەو پاشان بردویانە بۆ ئەوروپاو ناوی خۆیان ناوە سوارچاكەكانی پەرستگاو پاشانیش بەو گەنجینەیە توانیان خۆیان بگەیەنن بە دەسەڵاتێكی بێ پایان.

بۆ مەسیحییەكانیش، گرنگییەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی بەپێی ئینجیل پێغەمبەر عیسا لەسەر گردی كالاڤاری نزیك قودسی كۆن لە خاچ دراوەو بەرزبۆتەوە بۆ ئاسمان، پاشان بەپێی ئەوە لە پەیمانی نوێ باس كراوە سانت هێلانە ئەو خاچە دەدۆزێتەوە لەنێو قودس پاش 300 ساڵ.

بۆ موسڵمانانیش گرنگییەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی پێغەمبەر (محەمەد) درودی خوای لەسەر بێت، لەوێوە لەگەڵ جوبرەئیل رۆشتوە بۆ ئاسمان‌و دواتر گەڕاوەتەوە‌و گرنگترین شوێنەكانی قودس بریتیە لە مزگەوتی ئەقساو قوبەو صخرە و كەنیسەی گۆری پیرۆز.

لە هەندێك بەڵگە باس لەوە كراوە ئەوەی سولیمان بونیادی ناوە پەرستگا نەبووەو ئەوە تەنها ئەفسانەی جولەكەیە، لە كاتێكدا لە زۆر شوێنیتر تەواو پێچەوانەی ئەمە باس كراوە.(ۆاللهُ ێعڵمُ ۆأنتُمْ لا تَعڵمُونَ)

بە مێژووی دوور و درێژییدا قودس دوو جار روخێنراوە و 23 جار ئابڵوقە دراوەو 52 جار رووبەڕووی هێرش بۆتەوەو 43 جار دەستی بەسەردا گیراوە

دیرۆكی داگیركارییەكانی شاری قودس
بەپێی ئەوەی لە تەوڕات دا باس كراوە ئەم قودسە، لەلایەن شامی كوڕی نوح بونیات نراوەو پاشان خەڵكی لێ نیشتەجێ بووە.

پاش مردنی سولیمانی شانشینیی ئیسڕائیل دابەش دەبێت بۆ دوو بەش بەشی باشوورو بەشی باكوور كە قودس دەبێت بە پایتەختی بەشی باشوورو پاشان لەلایەن بابلییەكانەوە بە سەركردایەتی نەوخزنەسر داگیر دەكرێت‌و قودس دەڕوخێنن‌و جولەكەكانیان ئاوارە دەبن‌و زۆربەشیان دەبن بە كۆیلە‌و قودس لەگەڵ زەوی تەخت دەكرێ‌و لەو هێرشەدا گومان دەكرێ كە ئەو ۱۰ لەوحەی موسا دیارنەمابن كە یاساكانی بۆ جولەكە تیا نوسیبوو.

پاش چەندین ساڵ لە بابل لەلایەن ٧٠ حاخامی جولەكە كتێبی تەلموود نوسراو جولەكە دەستی كرد بە كاركردن بە تەلموودو پشتگوێ خستنی پەیامی راستی خودا.

پاش 50 ساڵ پاشای هەخامەنشی (كۆرشی گەورە دامەزرێنەری ئیمپڕاتۆریەتی هەخامەنشی) رێگای دا بە جولەكەكانی بابل بگەڕێنەوە بۆ قودس‌و دەست بكەن بە بونیادنانەوەی شارەكە، پاشان قودس دووبارە چەندین جار تووشی داگیركاری بووەوە لەلاین رۆمانیەكانەوە پاش روخانی ئیمپراتۆڕیەتی رۆماو دابەشبوونی قودس بەر بەشی رۆمای رۆژهەڵات دەكەوێت، واتا ئیمپراتۆڕی بیزەنتی‌و لەو كاتەدا بە تەواوی بووبوو بە مۆركی مەسیحییەت، بەڵام دواتر لەلایەن ساسانییەكانەوە داگیر دەكرێت‌و لەژێر دەستی رۆم دەریدەهێنن.

پاش 15 ساڵ جارێكیتر دەكەوێتە دەستی رۆم‌و بەو شێوەیە دەمێنێتەوە تاكو رزگاركردنی لەلایەن ئیسلامەوە.

یەكێك لە مێژوونووسە عەرەبەكان دەڵێت كە عەبدولمەلیكی كوڕی مەڕوان مزگەوتی قبە سخرەی بونیاد ناوە رەنگەكەی كردوە بە ئاڵتونی بۆ ئەوەی لە كەنیسەكانی نێو قودس جیاواز بێت ئەمەش لە ساڵی ٦٦ كۆچی.

پاشانیش لەسەر داوای پاپا ئۆریانی دووەم هەڵمەتی خاچپەرستی دەستپێدەكات كە ئامانجی سەرەكی پاپاكان ئەم شارە بوو، ئامانجی پاشاكان دەوڵەتە موسوڵمانەكان‌و ئامانجی جەنگاوەران پاكبونەوەی گوناه و سامان بوو، بۆیە مەسیحیەكانی ئەوروپا لە ساڵی ١٠٩٩هێرش دەكەنەسەر قودس بە هێرشی خاچ پەرستانی یەكەم ناسراوەو پاش ئابڵوقەدانی دەستی بەسەردا دەگرن‌و داگیری دەكەن هەر لە یەكەم دەقە كە دەڕۆنە نێو قودس نزیكەی ٧٠ هەزار كەس دەكوژن‌و بەشێكی زۆری شوێنەكان دەسوتێنن.

رزگاركردنی قودس لەلایەن سەركردەیەكی كوردەوە
پاش نزیكەی ٨٠ ساڵ لە ساڵی 1187 سەركردەی كوردی سەڵاحەدینی ئەیوبی توانی قودس لەژێر دەستی خاچپەرستەكان دەربێنێت، پاش جەنگە بەناوبانگەكەی حەتین كە توانی هێرشی سێیەمی خاچپەرستان بەتەواوی بشكێنێ‌و سەركردەكەیان ڕیشالد شێردڵ ڕایكردەوە بۆ وڵاتی خۆی‌و جارێكیتر موسڵمانان دەستیان بەسەردا گرتەوەو جارێكیتر رێگا درا جولەكەكان بۆی بگەڕِێنەوەو دەستكرا بە نۆژەنكردنەوەی، بەڵام پاش كۆچی دوایی سەلاحەدینی ئەیوبی‌و ناكۆكی كوڕەكانی‌و لاوازی دەوڵەتی ئەیوبی جارێكیتر قودس دەكەوێتەوە دەست خاچ پەرستان‌و نزیكەی ١١ ساڵ تێیدا دەمێننەوە، پاشان دووبارە لەلایەن پاشا ساڵح نەجمەدین ئەیوب جارێكیتر داگیردەكرێتەوە لەسەر دەستی تاتارو خوارزمییەكان‌و كوشت‌وبڕێكی زۆری تێدا دەنێنەوە، دواتر تاتارەكان لەسەر دەستی مەمالیكەكانی میسر دەشكێن‌و مەمالیكەكان دەست دەگرن بەسەر قودسداو قودس بە شارێكی مەمالیكی دەمێنێتەوە تاكو هاتنی عوسمانیەكان.

پاش هێرشی عوسمانییەكان بۆ سەر مەمالیك لە ساڵی 1517 دەست دەگرن بەسەر قودسداو بە تاكو ساڵی 1917 لە جەنگی جیهانی یەكەم بەدەست عوسمانییەكانەوە بوو.

پاش شكست‌و روخانی عوسمانییەكان، بەریتانییەكان دەستیانبەسەر شارەكەدا گرت‌و دواتریش جولەكەو مەسیحییەكان بەشێوەیەكی بەرچاو بۆی گەڕانەوە بەتایبەت زۆری جولەكە وایكرد ژمارەی موسڵمان زۆر كەم ببێتەوە، ئەویش بەهۆی كڕینی زەوییەكانی قودس‌و دەركردنی موسڵمان‌و مەسیحیەكان، بۆیە چەندین شۆڕش تێدا بەرپا بوو، بەلام بەریتانیەكان توانیان كۆنتڕۆڵی بكەن و خزمەتی زیاتر بە جولەكەكان بكەن، نمونەش كردنەوی زانكۆی عیبری، دواتریش كێشەی قودس برایە نەتەوە یەكگرتوەكان لە پاش جەنگی جیهانی دووەم‌و نەتەوە یەكگرتووەكانیش بڕیاریدا خۆیان قودس بەڕێوەببەن تاكو دیاریكردنی شێوازێكی حوكم بۆ خەڵكەكە كە خۆیان بیانەوێت، بەڵام پاش پاشەكشێی بەریتانیەكان جولكەەكان ئەم هەلەیان قۆستەوەو دەوڵەتی ئیسرائیلیان راگەیاند، ئەمەش بووە هۆی شەڕو كوشتارێكی زۆر كە تا ئێستاش.

شوێنی جوگرافی قودس لە وڵاتی فەلەستین

قودس دەكەوێتە ناوڕاستی فەلەستینەوەو لە پاش دامەزراندنی دەوڵەتی ئیسرائیل بەشێكی كەوتووەتەبەر ئیسڕائیل تا ئێستاش ئەم كێشەیە چارەسەر نەكراوەو بۆتەهۆی ململانێی بەردەوامی ئاینەكان تێیدا كە هەر یەكەیان هەوڵ دەدات دەسەڵاتی خۆی زیاتر بێت لە قودس.

شاری قودس نزیكەی ٦٠ كم دوورە لە دەریای ناوەڕاستەوەو لە بنەڕەتدا شێوەی قەڵایەكی وەرگرتبوو.
لە ئێستادا دانیشتوانەكەی نزیكەی 850 هەزار كەس دەبن‌و زۆرینەی جولەكەیەو پاش جولەكەش موسڵمانەو هەر لە سەردەمی عوسمانییەكانەوە شارەوانی‌و دامودەزگای تێدا دامەزراوە.

ناو شاری قودس دابەش كراوە بۆ 4 بەشی سەرەكی ئەویش باشورو باكورو ڕۆژهەڵات‌و ڕۆژئاوا قودس شارێكە پڕە لە شوێنەوارو بینای گرنگ.

بۆ موسوڵمانان مزگەوتی ئەقساو گومەز بەردینی لێیەو بۆ مەسیحەكان كڵێسای st.anne و كڵێسای گۆڕی پیرۆزو كڵێسای redeemer و چەند شوێنێكیتر، بۆ جولەكەكانیش hahura syng و چەند شوێنێكیتر.
سەبارەت بە دەروازەكانی چونە ژورەوەی ئەم شورایە ژمارەیەكی زۆر دەروازەی تێدایە وەك، دەروازەی ئاڵتونی، دەروازەی یافو، دەروازەی شێر، دەروازەی زیۆن، دەروازەی dung دەروازەی damascus و دەروازەی نوێ.

گرنگترین رووداوەكان لە 100 ساڵی رابردوودا

لە ساڵی 1917 وڵاتی فەلەستین بەدەستی بەریتانیا بە تەواوەتی شكستی هێنا.

لە ساڵی 1947 كۆمەڵەی نەتەوەكان بڕیاری گۆڕانكاری لە قودسدا دا.

لە ساڵی 1948 كۆتایی بە داگیركاری فەلەستین هێنراو بڕیاردرا بە راگەیاندنی دەوڵەتی ئیسڕائیل

لە ساڵی 1950 شاری قودس وەك پایتەختی ئیسڕائیل راگەیەنرا

لەساڵی 1951 سەرجەم وەزارەتەكانی ئیسڕائیل بۆ قودس گوازرانەوە

لەساڵی 1967 رۆژهەڵاتی قودس داگیركرا

لەساڵی 1969 مزگەوتی قودس سوتێنرا

لەساڵی 1980 بڕیار درا بە دیاریكردنی قودس وەك پایتەختی هەتاهەتایی ئیسڕائیل

لەساڵی 2003 دروستكردنی دیواری راگر لەنێوان فەلەستین و ئیسرائیل

لەساڵی 2005 بەردەوامی هێرشەكان بۆ سەر قودس تاكو ئێستا

لەساڵی 2017 گواستنەوەی باڵیۆزی ئەمریكا بۆ قودس

دۆخی ئێستای قودس
دوای ئەو هەموو شۆڕش‌و بەربەرەكانێیانەی نێوان موسڵمانان‌و جولەكەكان لەسەر ئەو شارە كرا، دوێنێ دۆناڵد ترەمپ بە فەڕمی قودسی وەك پایتەختی ئیسڕائیل ناساند، ئەمەش لەكاتێكدایە لەلایەن زۆربەی وڵاتانی عەربی‌و ئیسلامی‌و جیهانییەوە بە توندی رەتكرایەوە.

دۆناڵد ترەمپ رایگەیاند، داوا لە وەزارەتی دەرەوەی وڵاتەكەم دەكەم باڵیۆزخانەی وڵات بگوازنەوە بۆ قودس‌و ئەم بڕیارەش كاردانەوەی وڵاتانی لێكەوتەوەو هەر یەك لە وڵاتانی فەڕەنساو ئوردن‌و عێراق‌و میسرو فەلەستین‌و ئێران‌و كوەیت‌و چەندین وڵاتیتر بڕیارەكەی ترەمپیان بە نایاسایی لە قەڵەم دا.

رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆك كۆماری توركیا داوای لە وڵاتانی هاریكاری ئیسلامی كرد رۆژی چوار شەمەی داهاتوو كۆبوونەوەی نائاسایی ببەستن لە ئیستەنبوڵ.

بابەتی دواتر

kobunawa1

توركمانەكانی كەركوك شەڕ لەسەر پۆستی سەرۆكی ئەنجومەن دەكەن

وتەبێژی حەشدی توركمانی ئاشكرایدەكات، ئێمە وەكو كوتلەی توركمانی داوای پارێزگاری كەركوك دەكەین. عەلی حوسێنی وتەبێژی …

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *