سایكس بیكۆ نوێیەكە و چارەنوسی كورد

مامۆستا ناصح مجید

سیاكس بیكۆ ئەو ڕێكەوتنە نهێنیە بوو ،كە وڵاتانی زل هێزی لە ساڵی 1916 ئەنجامیان دا بەمەبەستی دابەشكردنی وڵاتانی ئیسلامی لەنێوان خۆیاندا ،بەپێی ئەم ڕێكەوتنامەیە ،وڵاتی كوردان كە ناسراو بوو بەویلایەتی موسڵ ، درا بە فەرەنسیەكان و بەشی با باكوری كوردستانیش بە ناوچە ئەرمەنی نیشینەكانی توركیاشەوە دران بەوڵاتی ڕوسیا ،بەڵام بەچەد هۆكارێك ئەم ڕێكەوتنە گۆڕانی بەسەردا هات و گۆڕانكاریەكانیش لەبەر ئەم هۆیانە بوو: 1- كشانەوەی ڕوسیا لە ڕێكەتنەكە، لەدوایسەركەوتنی شۆڕشی بەلشەفی ڕوسیا ،كە تێیدا شویعیەكان بەسەركردایەتی لینین ،سەركەتن بەسەر ڕوسیای قەیسەری داو كۆتایی بەو ئیمپراتۆریەتە هێنراو ،شوعییەكانیش بەمەبەستی سەپاندنی ،دەسەڵاتیان بەسەر ناوخۆی ڕوسیا ، كەوتنە پاكتاوی ڕەگەزی و كوشتن وبەجێگەیاندنی ئامانجەكانی بەناو شۆڕش . 2- دۆزینەوەی نەوت لە ویلایەتی موسڵ دا، بەتایبەتی لەشاری كەركوك و دواتریش لەشاری موسڵ ،ئەمە وای كرد،بەریتانیا بەسیاسەتە بەرژەوەندی خوازەكانیدا بچێتەوەو داوای گۆڕینی ناوچەكانی دەسەڵاتی خۆی بكات لە فەرەنسیەكان ،ئەمەش كاتێك بوو ،ڕوسەكان لەو ڕێكەوتنە، كشابوونەوەو مەیدانەكەش بۆ بەریتانیا ،واڵا بووبوو ،كەوەك تەنها هێزی جیهانی ڕۆڵی خۆی ببینێ.بەمەش ڕێكەوتنامەی سانڕیمۆ هاتە ئاراوەو بەریتانیا ،دەستی گرت بەسەر وڵایەتی موسڵ دا. 3- لەدوای ڕێكەوتنامەی سیڤەر بۆ ئاشتی :كەتێیدا وڵاتە زلهێزەكان بەبێ ئامادەیی نوێنەری وڵاتانی ژێر كەوتەی شەڕی یەكەمی جیهان ،ئەجامیان دابوو ،بەشێوەی چەند بڕیارێك ،مافی چارەی خۆنوسین بۆ گەلی كورد دەستەبەر كرابوو،بەڵام هەرزوو توركە ڕەگەز پەرستەكان بەسەركردایەتی ئەتاتۆرك ،لەو بەڵینامەیە پەشیمان بوونەوەو ڕێكەتنامەكەیان گۆڕی لە سیڤەرەوە بۆ لوزان . 4- بەریتانیە داگیر كارەكان ،بەمەشەوە نەوستان بەڵكو هاتن و وڵایەتی موسڵیان بەبڕیارێكی چەواشەكارانە لكاند بەعێراقی عەربیەوە ،بەمەش چارەنوسی كورد زیاتر بەروە ونبوون و نادیاری ڕۆیشت ،ئەمە سەرەڕای ئەوەی بەریتانیا لەڕێگای ڕاپۆرتی نوێنەری باڵای بەریتانیا لە بەغداد ،بڕیارێكی دەركرد ،بەپێی ئەو بڕیارە ،نابێت دەوڵەت بۆ كورد ،دروست بكرێت تا ئەوكاتەی بەریتانیا ،خۆی بڕیار ئەدات . 5- بەڵێنی بلفۆر :ئەوكات بلفۆر كە وەزیری دەروەی بەریتانیا بوو بەڵێنی دا بەجولەكە خوێنڕێژەكان ،كە نیشتمانێكیان، بۆ دروست بكات ،لەپاش دیاری كردنی چەند ناوچەیەك لەجیهاندا كۆتایی بڕیار هاتە سەر فەلەستین ،كەبەشی زۆری فەلەستین لەژێر دەسەڵاتی داگیر كاری خۆیاندا بوو ،ئەمەش بووە ،هەلومەرجێكی تر لە گۆڕینی نەخشەی سیاسی دابەشكاری یەكە. گەڕانەوەی ئەمڕۆی ڕوسیا بۆ مەیدانەكەو داگیر كردنی سوریا ،كە ئێستا حكومەتی سوریا كەمتر لە حكومەتێكی ژێر سەرپەرشتیاری ڕووسی دەناسرێت نەك حكومەتێكی سەربەخۆ ،پەیامێكە بۆ وڵاتانی زلهێزی دونیا كەوا ڕوسیا ئەگەر دوێنێ نەیتوانیبێ بەشی خۆی لە ڕێكەوتنی سایكس بیكۆ بەرێت ،ئەوا ئەمڕۆ بەهیچ شێوەیەك ،دەسبەرداری ئەو بەشەی خۆی نابێت ،بۆیە ئەمڕۆ ڕوسیا داوای گوڕینی بەشە پشكەكانی سایكس بیكۆ بەزمانێكی تر ئەكات ، و كشانەوەی هێزەكانی ئەمەریكاش بەشێكن لەو پیلانەو كوردیش چارەنوسی بۆ چەندین ساڵی تر بەهۆی نەزانینی كاری سیاسی ،سەركردەكانیەوە بۆ دواوە پاشەكشە دەكات و سایكس بیكۆیەكی نوێ بەسەر خاك و نیشتمانەكەیدا بەبارەكەالله ی هێزەگەورەكان دەچەسپێ.

بابەتی دواتر

رێكخراوی لێبوردنی نێوده‌وڵه‌تی: له‌ خۆپیشاندانه‌كانی ئێراندا 106 كه‌س كوژراون

رێكخراوی لێبوردنی نێوده‌وڵه‌تی رایدەگەیەنێت، ئێران بە شێوەیەکی نایاسایی بەردەوامە لە کوشتنی خۆپیشاندەران و دەشڵێت: له‌ …

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *